Wat zijn ketonen? Ketose wetenschappelijk uitgelegd

Wat zijn ketonen?

Ketonen zijn moleculen die in het lichaam worden aangemaakt wanneer vet wordt afgebroken en als energiebron wordt gebruikt in plaats van koolhydraten. Dit gebeurt vooral wanneer er weinig glucose beschikbaar is in het bloed – bijvoorbeeld tijdens verhongering, vasten, een koolhydraatarm dieet of bij bepaalde medische aandoeningen zoals diabetes type 1. Wanneer de hoeveelheid ketonen in het bloed toeneemt, spreekt men van ketose.

Ketonen worden in de lever geproduceerd via een proces dat ketogenese heet, waarbij vetzuren worden omgezet in drie verschillende ketonlichamen: bèta-hydroxybutyraat, acetoacetaat en aceton. Deze ketonlichamen worden vervolgens via de bloedbaan naar verschillende organen vervoerd, waar ze als energiebron worden gebruikt – vooral door de hersenen, die normaal gesproken afhankelijk zijn van glucose. Ketonen zijn dus een natuurlijke en belangrijke alternatieve brandstof voor het lichaam wanneer de beschikbaarheid van koolhydraten laag is.

Zorgprofessionals gebruiken vaak speciale teststrips of meters om ketonen in bloed of urine te meten. Tijdens vasten of een koolhydraatarm dieet is een milde ketose meestal een normale toestand. Bij mensen met diabetes type 1 kunnen hoge ketonwaarden in combinatie met een insulinetekort echter wijzen op het ontstaan van ketoacidose, een ernstige aandoening. Er bestaan ook andere, minder voorkomende medische oorzaken voor ketonen in de urine.

Wanneer ontstaat ketose?

Tijdens vasten of lange periodes zonder eten

‍Na ongeveer 12–24 uur zonder voedsel zijn de glycogeenvoorraden in de lever vaak sterk verminderd. Het lichaam begint dan meer ketonen uit vet te produceren.

Tijdens een koolhydraatarm of ketogeen dieet

‍Bij een dieet met zeer weinig koolhydraten – meestal minder dan 50 gram per dag – schakelt het lichaam geleidelijk over van voornamelijk glucoseverbranding naar het gebruik van vet en ketonen als energiebron.

Tijdens langdurige duurinspanning

‍Bij langdurige, op uithoudingsvermogen gerichte inspanning raken de glycogeenvoorraden in de spieren uitgeput. Als je daarnaast weinig koolhydraten eet of nuchter traint, kan het lichaam de vetverbranding en ketonproductie verhogen. Korte, explosieve inspanning met hoge intensiteit gebruikt daarentegen vooral glucose en leidt op zichzelf niet tot een vergelijkbare stijging van ketonen.

Bij insulinetekort en diabetes

‍Bij mensen met diabetes type 1 – of bij ernstig insulinetekort – kunnen ketonen in grote hoeveelheden worden aangemaakt wanneer de insulinespiegel te laag wordt en de bloedsuiker stijgt.

Hoe beïnvloeden ketonen het lichaam?

Ketonen beïnvloeden het lichaam op meerdere niveaus – vooral via de energiestofwisseling, hormonen, de hersenen en de regulatie van eetlust.

Metabole flexibiliteit

‍Wanneer de bloedsuiker laag is, kunnen veel weefsels ketonen als brandstof gebruiken. De lever maakt ketonen uit vet en deze worden via het bloed naar onder andere de hersenen en spieren vervoerd, waar ze worden gebruikt voor energieproductie in de cellen. Zo kan het lichaam blijven functioneren wanneer koolhydraten beperkt zijn. Het vermogen om te schakelen tussen koolhydraten, vet en ketonen heet metabole flexibiliteit – een belangrijk onderdeel van aanpassing aan wisselende energie-aanvoer.

Een alternatieve energiebron voor de hersenen

‍Je hersenen kunnen ketonen – met name bèta-hydroxybutyraat – gebruiken als brandstof. Studies laten zien dat ketogene interventies in sommige gevallen samenhangen met verbeterde cognitieve functies bij bepaalde mensen en ziektebeelden.

Effecten op eetlustregulatie

‍Onderzoek suggereert dat ketose en een ketogeen dieet invloed kunnen hebben op honger- en verzadigingshormonen. Voor sommige mensen gaat ketose samen met minder eetlust, minder trek en een lagere spontane energie-inname, wat gewichtsverlies kan ondersteunen.

Effecten op bloedsuiker en insuline

‍Een ketogeen dieet kan de bloedsuiker verlagen, de behoefte aan insuline verminderen en de insulineresistentie verbeteren, vooral bij mensen met overgewicht of diabetes type 2. Dit effect hangt vooral samen met een lagere koolhydraatinname, verminderde glucoseproductie in de lever en gewichtsverlies.

Vetafbraak

‍In ketose gebruikt het lichaam meer vet als brandstof. Dit kan zowel voedingsvet als opgeslagen lichaamsvet zijn. Vetverbranding wordt soms verward met vetverlies, maar dat is niet hetzelfde. Vetverbranding beschrijft alleen waar de energie vandaan komt. Om lichaamsgewicht en vetmassa te verminderen, is nog steeds een langdurig energietekort nodig.

Is ketose gevaarlijk? Symptomen van ketoacidose

Voor gezonde mensen zonder diabetes is ketose over het algemeen een normale en onschuldige toestand. Tijdens vasten, een koolhydraatarm dieet of een ketogeen dieet schakelt het lichaam over op vet en ketonen als brandstof. Dit wordt ook wel fysiologische ketose genoemd en is onderdeel van de normale energieaanpassing van het lichaam.

Wat wél gevaarlijk kan zijn, is ketoacidose. Dit is een acute, ernstige aandoening waarbij de ketonwaarden in het bloed zeer hoog worden, terwijl een ernstig insulinetekort leidt tot verzuring van het bloed (acidose). Dit komt vooral voor bij diabetes type 1, maar kan soms ook optreden bij mensen met diabetes type 2.

Symptomen van ketoacidose kunnen zijn:

• buikpijn
• misselijkheid en braken
• vermoeidheid en een algemeen ziek gevoel
• verwardheid
• diepe, snelle ademhaling
• soms een adem die naar aceton ruikt

Als je diabetes hebt en deze klachten ervaart – vooral in combinatie met hoge bloedsuiker en ketonen in bloed of urine – moet je altijd direct medische hulp inschakelen. Ketoacidose kan ziekenhuisbehandeling vereisen en is zonder behandeling levensbedreigend.

Bloedketonen (mmol/L)

Om vast te stellen of je in ketose bent, moeten ketonen worden gemeten in bloed, urine of adem. De meest gebruikte methode is het meten van ketonen in het bloed, uitgedrukt in mmol/L.

• Onder ~0,3 mmol/L – geen of zeer lage ketose, typisch bij een ‘gemengd’ voedingspatroon
• Ongeveer 0,5–3 mmol/L – milde tot matige ketose, gebruikelijk bij een koolhydraatarm of ketogeen dieet
• Ongeveer 3–7 mmol/L – diepere ketose, kan voorkomen bij langer vasten of een zeer strikt ketogeen dieet bij gezonde mensen (fysiologische ketose)

Bij mensen met diabetes moeten ketonwaarden boven ongeveer 1,5–3 mmol/L serieus worden genomen, vooral als de bloedsuiker ook verhoogd is. Rond 3 mmol/L of hoger, in combinatie met een lage pH (acidose), wijst dit op diabetische ketoacidose – een acute medische noodsituatie.

Welke effecten worden gezien tijdens ketose?

Onderzoek en klinische observaties laten zien dat ketose verschillende effecten kan hebben, afhankelijk van de persoon, het voedingspatroon en de gezondheidstoestand. Tot de best onderzochte effecten behoren:

• verbeterde bloedsuiker- en insulinerespons bij mensen met diabetes type 2, vooral in studies waarin een ketogeen of zeer koolhydraatarm dieet wordt gecombineerd met gewichtsverlies
• verminderde honger en minder eetdrang bij sommige mensen
• een lagere frequentie van epileptische aanvallen bij mensen met therapieresistente epilepsie

Studies suggereren ook dat ketose en ketogene voedingspatronen positieve effecten kunnen hebben bij metabole aandoeningen zoals diabetes type 2, obesitas en het metabool syndroom – althans op korte termijn. Wanneer het lichaam ketonen produceert, neemt het vetgebruik toe en daalt het insulineniveau, wat kan bijdragen aan stabielere bloedsuikerwaarden en minder belasting van de alvleesklier. Veel verbeteringen lijken echter samen te hangen met gewichtsverlies en een lagere energie-inname – en niet uitsluitend met ketonen zelf.

Ketose is geen garantie voor gewichtsverlies, maar kan sommige mensen helpen hun energie-inname makkelijker te reguleren. De effecten verschillen per persoon, maar onderzoek laat zien dat ketose een mogelijk onderdeel kan zijn van een bredere strategie voor metabole gezondheid.

Is ketose geschikt voor iedereen?

Ketose is een normale fysiologische toestand die kan optreden tijdens vasten of een koolhydraatarm dieet, maar het is niet noodzakelijk of optimaal voor iedereen. Sommige mensen voelen zich goed bij een koolhydraatarm of ketogeen dieet, terwijl anderen last krijgen van vermoeidheid, hoofdpijn, spijsverteringsklachten of een verminderde sportprestatie.

Daarnaast is een ketogeen dieet ongeschikt – of vraagt het om grote voorzichtigheid – bij bepaalde medische aandoeningen, en vereist het extra aandacht tijdens zwangerschap, borstvoeding en bij sommige chronische ziekten. Als je diabetes hebt, vooral wanneer je insuline gebruikt, of als je andere ernstige aandoeningen hebt, moet je grote voedingsveranderingen altijd bespreken met een arts of andere zorgprofessional.

Samenvatting

Ketose is een natuurlijke metabole toestand waarin het lichaam ketonen produceert als alternatieve brandstof voor glucose. Dit kan optreden tijdens vasten, verhongering, een ketogeen dieet of wanneer glycogeenvoorraden zijn uitgeput. Ketonen kunnen dan worden gebruikt als energiebron door de hersenen en andere organen. Onderzoek laat zien dat ketose invloed kan hebben op eetlustregulatie, insulinegevoeligheid en bloedsuikercontrole.

Tegelijk is ketose geen doel op zich voor iedereen en verschillen de effecten per persoon. Voor de meeste mensen is ketose vooral een voorbeeld van het aanpassingsvermogen van het lichaam: het vermogen om te schakelen tussen verschillende energiebronnen, afhankelijk van de situatie.

‍

Disclaimer: Dit artikel is vertaald met behulp van AI. De Engelse versie is de originele versie. Bij twijfel prevaleert de Engelsetekst.